شیطان از چهار طرف در کمین

این آیه که از قول خود شیطان استء بیان می‌فرماید که چگونه او در کمین انسان‌ها نشسته و از هر چهار طرف نزد آنها می‌آید و ایشان را وسوسه می‌کند. البته روشن است که این جهات چهارگانه, جهات مادی نیست؛ بلکه جهات معنوی است؛ چنان که «صراط مستقیم» راه مادی نیست. از قرآًن استفاده می‌شود که منظور از پیش روء حوادثی است که در آینده به سراغ انسان خواهد آمد؛ اعم از حوادث لذت‌بخشی که انسان آرزوی آمدن آن را دارد یا حوادث ناگواری که انسان از آنها می‌ترسد. هر دوی این حوادث می‌تواند کمین‌گاه انسان باشد. چه آرزوهایی که انسان را به گناه نینداخته و چه ترس‌های موهومی که انسان را از خیر و سعادت باز نداشته است؛ مانند ترس از فقر که انسان را از انفاق باز می‌دارد و ترس از سرزنش مردم که انسان را از کار خیر و ثواب باز می‌دارد. منظور از پشت سرء فرزندان و نسل آدمی است؛ زیرا انسان گمان می‌کند که بقای او به بقای آنان وابسته است و شادی و ناراحتی او بستگی به شادی و ناراحتی فرزندانش دارد. بنابر این به خاطر آنان به جمع‌آوری مال از حلال و حرام می‌پردازد و چه بسا به خاطر زندگی دنیایی فرزندان» خود را جهنمی کند. منظور از طرف راست, بعد مثبت آدمی یعنی دین‌داری است. ممکن است شیطان از راه دین وارد شود و مبالغه و افراطی‌گری در برخی از امور دینی را پیش انسان آراسته کند و او را به انجام کارهایی وا دارد که خدا هم آن را واجب نکرده و از این راه انسان را جهنمی کند. مقصود از طرف چپ» بی‌دینی است. شیطان ممکن است از راه شهوت و غضب وارد شود و انسان را به شهوت‌رانی و انجام گناهان و هوس‌بازی وا دارد و از این راه انسان را جهنمی کند. روایتی از امام باقر(ع) که در ذیل این آیه نقل شده نیز گفتار پیش را تصدیق می‌کند. آن حضرت فرمود: ««از پیش رو به سراغشان می‌روم» یعنی آخرت را در نظرشان بی‌ارزش می‌کنم و «از پشت سر» یعنی آنها را به جمع ثروت و ندادن حقوق واجب آن فرمان می‌دهم تا برای وارشان باقی بماند و «از سمت راست» یعنی دینشان را با زینت‌بخشی گمراهی و خوب جلوه دادن شبهات خراب می‌کنم و «از سمت چپ» یعنی لذت‌های دنیا را دوست داشتنی می‌کنم و شهوت‌ها را بر دل‌هایشان غالب می‌کنم.» > **پانوشت صفحه (منابع):** > ۱- نمونه ج۰۶ ص ۹۹ > ۱- نمونهء چ۶» ص ۹۹ ۲- پیشین» ص ۱۰۶ ۳ المیزان» چ۸» ص ۳۷ > ۳ المیزان» ج۰۸» ص ۳۲ > **Cited sources** (grade before any load-bearing use): Tafsīr Nemūneh, al-Mīzān.