آیین فطرت

یکی از معانی مهم کلمة فطرتء آفرینش و خلقت است. این آیه با صراحت دین را یک موضوع فطری می‌شمرد و آن را همراه همیشگی آفرینش انسان می‌داند. از تعبیرات دانشمندان در بحث فطری بودن خداشناسی به دست می‌آید که آنها دو راه متفاوت را پیموده‌اند: بعضی فطرت را در اینجا به معنای استدلال روشن عقلی گرفته‌اند که هر انسانی بعد از رسیدن به کمال عقل» با مشاهدةٌ نظام هستی و گواهی اسرار آفرینش فورا به این حقیقت منتقل می‌شود که محال است این نظام بدیع و اسرار شگرف آن» زاییدةٌ مبدئی بدون عقل و شعور باشد. اما فطرت مفهوم دیگری دارد که در این مباحث صحیح‌تر به نظر می‌رسد؛ این که انسان حقایق را بدون هیچ‌گونه نیاز به استدلال (نه استدلال پیچیده و نه استدلال روشن) در می‌یابد و به وضوح به آن می‌رسد و آن را پذیرا می‌شود. برای مثال» هنگامی که یک شاخةٌ گل قشنگ و خوشبو را می‌بیند. به زیبایی آن اعتراف می‌کند و در این ادراک هیچ نیازی به استدلال نمی‌بیند. می‌گوید: پیداست که زیباست و نیازی به دلیل ندارد. درک فطری خدا نیز از همین قبیل است. انسان هنگامی که به اعماق جانش نگاه می‌کندء نور حق را می‌بیند و ندایی به گوش دل می‌شنود؛ ندایی که او را به مبداً علم و قدرت بی‌نظیری در جهان هستی دعوت می‌کند؛ مبدئی که کمال مطلق و مطلق کمال است و در این درک وجدانی» درست همانند زیبایی گل» خود را نیازمند به دلیلی نمی‌بیند. شواهد فراوانی در دست است که می‌تواند فطری بودن توحید را در شکل بسیار روشنی عرضه کند؛ به گونه‌ای که زبان منکران را ببندد. شواهد مهم آن را در چهار قسمت می‌توان خلاصه کرد: ۱- واقعیت‌های تاریخی که قدیم‌ترین مورخان جهان مورد بررسی قرار داده‌اند. نشان می‌دهد در زمانی که هیچ دینی در میان اقوام وجود نداشته, هر کدام به نوعی به یک مبداً علم و قدرت در عالم هستی معتقد و موّمن بوده و او را پرستش می‌کرده‌اند. آثار و علایمی که از دوران‌های قبل از تاریخ (پیش از اختراع خط و نوشته شدن شرح حال انسان‌ها) باقی‌مانده نیز نشان می‌دهد که اقوام پیشین برای خود مذهبی داشته و به خدا و حتی معاد و زندگی پس از مرگ معتقد بوده‌اند؛ به دلیل این که بسیاری از اشیائی که مورد علاقةٌ آنها بوده است. با آنبا به خاک سپرده می‌شده تا در زندگی بعد از مرگ مورد استفاده قرار گیرد. درست است که این کارها نشان می‌دهد که ایمان مذهبی آنها با خرافات بسیاری آلوده بوده؛ ولی دلیل بر این است که اصل موضوع یعنی وجود ایمان مذهبی در دوران‌های قبل از تاریخ» انکارشدنی نیست. ۳- مطالعات روانی و اکتشافات روانکاوان در بارةٌ ابعاد روح انسان و تمایلات اصیل او نیز دلیل روشنی بر فطری بودن اعتقادات مذهبی است. جهار احساس معروف و اصیلی که جمعی از روانکاوان و روان‌شناسان اخیر آنها را ابعاد چهارگانهٌ آدمی معرفی کرده‌اند. گواه این معنا است. این چهار احساس عبارتند از: حس دانایی؛ حس زیبایی؛ حس نیکی و حس مذهبی که گاه آن را گرایش به کمال مطلق تعبیر می‌کنند و همان است که انسان را به سوی مذهب دعوت می‌کند و بی آن‌که نیازی به دلیل خاصی باشدء آدمی به وجود آن مبداً بزرگ موّمن می‌شود. ۴- شدیدترین تبلیغات ضد مذهبی در طی چند قرن اخیر به ویژه در مغرب زمین صورت گرفته که در نوع خود از نظر گستردگی و استفاده از وسایل گوناگون بی‌نظیر بوده است؛ ولی می‌بینیم که این امواج ضد مذهبی نتوانسته ریشه‌های مذهب را از اعماق دل‌ها بر کند؛ به طوری که ما امروز می‌بینیم که احساسات مذهبی از نو شکوفا شده است. در روایتی از امام صادق در تفسیر عبارت «فطرة الّه النی فطر الناس علیها» می‌خوانیم که منظورء توحید است. در بعضی از روایات» تمام اصول اسلام» اموری فطری معرفی شده‌اند؛ برنامه‌هایی که باید پیامبران ابلاغ کنند و جانشینان آنها حفظ نمایند و از طریق ولایت و تأسیس حکومت الهی اجرا گردد و نتایج آن در جهان دیگر ظاهر شود برای اطلاع بیشتر ررک. > **پانوشت صفحه (منابع):** > به: اعراف - ۰۱۷۲ > ۱- پیام قرآن» ج۳. ص ۹۸ > **Cited sources** (grade before any load-bearing use): Payām-i Qurʾān.