خشوع؛ روح نماز

خاشعون» از ماد خشوع به معنای حالت تواضع و ادب جسمی و روحی است که در برابر شخص بزرگ یا حقیقت مهمی در انسان پیدا می‌شود و آثارش در بدن ظاهر می‌گردد. قرآن در اینجا نماز خواندن را نشانة موّمنان بر نمی‌شمارد؛ بلکه خشوع در نماز را از ویژگی‌های آنان معرفی می‌کند؛ اشاره به این که نماز آنها الفاظ و حرکاتی بی‌روح نیست؛ بلکه به هنگام نماز چنان حالت توجه به پروردگار در آنها پیدا می‌شود که از غیر او جدا می‌گردند و به او می‌پیوندند. چنان غرق حالت تفکر و حضور و راز و نیاز با پروردگار می‌شوند که این حالت بر تمام ذرات وجودشان اثر می‌گذارد. خود را ذره‌ای در برابر وجودی بی‌پایان می‌بینند و قطره‌ای در برایر اقیانوسی بیکران. در حدیثی می‌خوانیم که پیامبر اکرم(ص) مردی را دید که در حال نماز با ریش خود بازی می‌کند. فرمود: «اگر قلب او خاشع بودء اعضای بدنش نیز خاشع می‌شد.»؛ اشاره به این که خشوع, حالتی درونی است که بر جلوةٌ بیرونی اثر می‌گذارد. به همین جهت از همان حضرت روایت شده است: «از خشوع منافقانه به خدا پضاه برید.» به ایشان عرض شد: خشوع منافقانه چیست؟ فرمود: «این‌که بدن کسی را خاشع ببینی؛ در حالی که قلبش خاشع نباشد.» برای تحصیل خشوع و حضور قلب در نماز و سایر عباداتء این کارها توصیه می‌شود: ۱- به‌دست آوردن چنان معرفتی که دنیا را در نظر انسان کوچک و خدا را در نظر او بزرگ کند تا هیچ کار دنیوی نتواند به هنگام راز و نیاز با معبودء نظر او را به خود جلب و از خدا منصرف کند. ۲- توجه به کارهای پراکنده معمولاً مانع تمرکز حواس می‌شود و هر قدر انسان توفیق پیدا کند که مشغله‌های مشوّش و پراکنده را کم کندء به حضور قلب در عبادت خود کمک کرده است. ۳- انتخاب مکان نماز در این امر اثر دارد و به همین جهت» نماز خواندن در برابر اشیاء و چیزهایی که ذهن انسان را به خود مشغول می‌کند. مکروه است. به همین دلیل, معابد مسلمانان هر قدر ساده‌تر و خالی از زرق و برق و تشریفات باشدء بهتر است؛ چرا که این وضع به حضور قلب کمک می‌کند. ۴- پرهیز از گناه نیز عامل موْثری است؛ زیرا گناه» قلب را از خدا دور می‌کند. ۵- آشنایی به معنای نماز و فلسفة افعال و اذکار آن» عامل موّثر دیگر است. ۶ - انجام مستحبات نماز و آداب مخصوص آن» چه در مقدمات و چه در اصل نماز کمک موّئْری به این امر می‌کند. ۷- مراقبت و تمرین و استمرار. بسیار می‌شود که در آغازء انسان در تمام نماز یک لحظةٌ کوتاه تمرکز فکر پیدا می‌کند؛ اما با ادامة این کار و پیگیری و تداوم آن» چنان قدرت نفسی پیدا می‌کند که می‌تواند هنگام نماز, همه دریچه‌های قلب خود را بر غیر معبود ببندد.